Bahçeye yeni bir yem kabı koyduğunuzda bazı kuşlar birkaç dakika içinde gelir, bazıları günlerce uzaktan izler. Aynı türün bireyleri arasında bile bu fark belirgindir. Doğada yeniliğe karşı iki zıt eğilim bir arada bulunur: bilinmeyene yaklaşma isteği ve bilinmeyenden kaçınma. İkisi de işe yarar; hangisinin kazanacağını belirleyen şey, ortamın ne kadar tehlikeli ve ne kadar değişken olduğudur.

Yeniliğe iki farklı tepki

Yeni bir nesneye ya da yeni bir besine karşı gösterilen çekingenliğe neofobi denir. Tersi eğilim, yeni olanı araştırma ve deneme isteğidir. Bir bireyde her ikisi de bulunur; belirleyici olan hangisinin baskın olduğudur.

Bu eğilim çoğu türde bireyler arasında istikrarlı bir fark oluşturur. Aynı bireyin farklı durumlarda benzer biçimde davrandığı, yani bir tür davranış tutarlılığı gösterdiği kaydedilmiştir. Kimi hemen dener, kimi bekleyip izler.

Hızlı deneyenin kazancı

Yeni bir kaynağa ilk ulaşan birey, rekabet başlamadan önce ondan yararlanır. Değişen bir ortamda bu avantaj belirgindir: yeni açılan bir besin alanı, yeni bir barınak ya da alışılmadık bir yiyecek türü.

Şehirlerde yaşayan türlerde bu eğilimin daha yaygın olduğu gözlenir. İnsan çevresi sürekli yeni nesneler üretir; bunları hızla değerlendirebilen bireyler avantajlı hâle gelir. Yeniliğe açıklık, değişken ortamların ödüllendirdiği bir özelliktir.

Bekleyenin kazancı

Yeni olan her şey fırsat değildir; bazıları tuzak, bazıları zehirli, bazıları avcı olabilir. Bekleyen birey, başka birinin denemesini izleyerek bedelsiz bilgi edinir.

Bu, özellikle riskin yüksek olduğu ortamlarda kazançlıdır. Bir yem alanına ilk giren birey yakalanırsa, geride kalanlar aynı hatayı yapmaz. Çekingenlik, doğrudan hayatta kalma oranına yansıyan bir strateji olabilir.

Kim hemen dener, kim direnir?

Doğada bu fark yaş, deneyim ve açlık düzeyine göre de değişir. Genç bireyler genellikle daha meraklıdır; deneyim biriktikçe seçicilik artar. Aç bir birey, tok bir bireye göre çok daha çabuk risk alır.

Aynı ayrım insanlar arasında da tanıdıktır; kimi yeni olanı hemen dener, kimi alışkanlığını korur. Konuya oradan bakmak isteyenler yeniliğe uyum üzerine hazırlanan yazıya göz atabilir. Doğada bu farkın kalıcı olmasının nedeni açık: iki strateji de belirli koşullarda kazanıyor.

Yeni besine karşı temkinli olmak

Birçok hayvan, tanımadığı bir yiyeceği çok küçük miktarda tadar ve sonra bekler. Rahatsızlık oluşmazsa miktar kademeli olarak artar; oluşursa o besin uzun süre reddedilir.

Bu davranış, tek bir denemeden öğrenmeyi mümkün kılar. Bir kez kötü deneyim yaşanan bir tat, aylar sonra bile tanınır ve uzak durulur. Küçük miktarla deneme, hem bilgi toplamayı hem de riski sınırlamayı sağlayan pratik bir çözümdür.

Grup içinde bilginin yayılması

Bir birey yeni bir kaynağı kullanmaya başladığında, diğerleri bunu izler. Yeniliğin gruba yayılma hızı, bireyler arasındaki ilişki yoğunluğuna bağlıdır.

Kalabalık ve birbirini iyi tanıyan gruplarda yenilik hızla yayılır. Dağınık gruplarda ise aynı çözüm yıllarca tek bir bireyde kalabilir. Bu nedenle bir davranışın popülasyonda görülmemesi, o türün onu yapamadığı anlamına gelmez; bilgi henüz yayılmamış olabilir.

Şehir ortamı seçiciliği değiştiriyor

Kent ortamında yaşayan popülasyonlarda yeniliğe açıklığın daha yüksek olduğu birçok kez ölçülmüştür. Bunun iki nedeni olabilir: kente yerleşenlerin baştan daha cesur bireyler olması ve kentte kalanların zamanla bu yönde ayıklanması.

Aynı türün kırsal ve kentsel popülasyonları karşılaştırıldığında, kentsel bireylerin yeni nesneye yaklaşma süresinin belirgin biçimde kısa olduğu görülür. Ortam, davranış dağılımını doğrudan kaydırır.

Merakın maliyeti

Yeniliği denemek her zaman ucuz değildir. Yeni bir nesneyi incelemek zaman alır ve dikkati dağıtır. Kaynağın kıt olduğu dönemlerde bu maliyet ağırlaşır.

Bu yüzden meraklı bireylerin de bir sınırı vardır: kaynak azaldığında ve risk arttığında bu bireyler de temkinli davranmaya başlar. Yeniliğe açıklık sabit bir özellik değil, koşullara göre daralıp genişleyen bir aralıktır.

Popülasyon için karışım gerekli

Bir grubun tamamının cesur olması riskli, tamamının çekingen olması ise verimsizdir. Cesur bireyler yeni kaynakları bulur; temkinli bireyler grubun bilgi birikimini korur.

Bu nedenle doğal popülasyonlarda iki eğilim bir arada bulunur ve oranları koşullara göre değişir. Değişimin hızlandığı dönemlerde cesur bireylerin payı artar; istikrarlı dönemlerde temkinliler öne çıkar. Karışım, popülasyonun uzun vadeli dayanıklılığını sağlar.

İki stratejinin dengesi

Yeniliğe hemen atlamak da direnmek de doğada geçerli çözümler. Biri fırsatı erken yakalıyor, diğeri hatadan kaçınıyor. Hangisinin kazandığını belirleyen şey bireyin karakterinden çok, içinde bulunduğu ortamın ne kadar hızlı değiştiği ve ne kadar affedici olduğu.